شرایط عمومی وزارت

وزیر همانند خلیفه (جانشین) است؛ زیرا نوعی تفویض و
واگذاری اختیارات در آن لحاظ شده است.

بر این اساس، شرایطی که وزیر می‌بایست دارا باشد،
همان خصوصیات و صفاتی است که در امیر و مستخلف عنه وجود دارد؛
هر چند که نیازی نیست تا در همان حد کمالی،
آن صفات و خصوصیات را دارا باشد.

کسی که وزارت را به عهده می‌گیرد، باید بتواند همان کارها و
اعمالی را انجام دهد که با عنوان وزارت، مقصود تحقق می‌یابد.
بنابراین، نمی‌توان کسی را وزیر کرد که اصولاً قابلیت بر دوش کشیدن
این مسئولیت و بار سنگین و کمرشکن را ندارد.


۱- توانایی و شایستگی

از مهمترین شرایط عمومی برای به عهده گرفتن مسئولیت وزارت،
توانایی ایفای مسئولیتی است که به عهده می‌گیرد؛
زیرا اگر کسی عهده‌دار مسئولیتی شود که توانایی انجام آن را ندارد،
به خود و امیری که او را بر این کار گمارده است، خیانت کرده است.

از فرزانه بزرگ، بزرگمهر حکیم درباره علت ضعف و ناتوانی دولت ساسانی پرسیدند.
ایشان در پاسخ گفت: چون کارهای بزرگ را به مردم کوچک سپردند
و کارهای کوچک را به مردم بزرگ.

بزرگان به کار خرد دل ننهادند و خردان از عهده کار بزرگ برنیامدند
و ناچار هر دو تباه گشت. بنابراین، در انتخاب وزیر نخستین شرط اساسی،
توانایی ایفای مسئولیت است. اگر کسی که توانایی این کار را ندارد،
انتخاب شود، امیر به خود و اهداف خویش زیان رسانده و اگر فرد ناتوان،
این مسئولیت بپذیرد، به خود و امیر خویش خیانت کرده است.

پس هر کسی می‌بایست براساس توانایی خود پا پیش گذارد
و اگر دیگران را تواناتر یافت آنان را معرفی کند و اگر خود را تواناتر از دیگران
در این کار یافت، خود را معرفی کند؛ چنانکه حضرت یوسف(ع) خود را شایسته وزارت
دید و معرفی کرد؛ (یوسف، آیه ۵۵) زیرا به عهده گرفتن مسئولیت و بار سنگینی
که وزر تن و جان آدمی است،تنها در صورتی می‌تواند مفید و سازنده باشد،
که قدرت و توانایی عهده گرفتن و تصدی مسئولیت را دارا باشد؛
چرا که طلب مقام وزارت ارزش ذاتی ندارد

و اگر شخص نتواند از عهده مسئولیت برنیاید،
این وزارت، وزر و وبال گردن او می‌شود و او را در دنیا و آخرت
به زمین می‌زند. از این رو خداوند پذیرش مسئولیت را تنها برای
انجام مسئولیت،امری مطلوب و ارزشی می‌شمارد.

(یوسف، آیه ۵۵)

به هر حال، مسئولیت وزارت و هر مسئولیت دیگری،
دارای ارزش ذاتی نیست و تنها ارزش آن انجام مسئولیت
و ادای تکلیف می‌باشد که در این صورت پاداش مادی و
معنوی و دنیوی و اخروی بر آن مترتب می‌شود.

از سخن امیرمؤمنان(ع) بر می‌آید کسانی که دانش و توانایی انجام مسئولیتی
را دارند، می‌بایست خود این مسئولیت را به عهده گیرند و به ناتوان نسپارند؛
زیرا این گونه رفتار، خود خیانتی از سوی دانشمند تواناست:

«اگر نبود عهدی که خداوند از علمای امت گرفته است که در برابر شکم‌بارگی
ستمگر و گرسنگی ستمدید سکوت نکنند من مهار شتر خلافت و حکومت
را رها می‌کردم و از آن صرفنظر می‌نمودم

(نهج‌البلاغه، ح ۳)

این بدان معناست که پذیرش مسئولیت و یا رد آن می‌بایست
براساس توانایی باشد و کسی که خود را شایسته نمی‌یابد،
نباید در گرفتن مسئولیت پیش قدم شود و شایستگان را
از عهده گرفتن مسئولیت محروم یا بازدارد.