بنابراین دانسته شد که خداوند منشا تربیت و عامل اصلی و مستقیم تربیت و پرورش همه چیز و همه کس است و هم چنین معلوم شد که رب پیامبر (ص) پروردگار جهانیان است و هر کس اگر بخواهد به مقام لایق خود رسد و به کمال دست یابد می بایست از رب محمدی (ص) برخوردار گردد و از نیز به اطاعت و پیروی از شریعت و صراط مستقیم و دین اسلام است. چنان که هر پیامبر و یا موجودی پیشین و پسینی از نور ولایت آن حضرت برخوردار شده و به کمال خود رسیدند . بنابراین به طور غیر مستقیم این انسان کامل است که ربوبیت همگان را به ولایت الهی محمدی به عهده گرفته است. بدون آن حضرت هیچ کس و هیچ چیز به کمال لایق خود نخواهد رسید. از این روست که او مربی و پرورش دهنده کل است.

روش های تربیتی

قرآن برای رسیدن به کمال روش های تربیتی را به مربیان پرورشی انسانی آموخته است که با عمل به آن می توان امید آن داشت تا نسل آینده بتواند استعدادها و توانمندی ها نهفته را آشکار سازد.
در این جا به مهم ترین روش های قرآنی اشاره می شود: یکی از مهم ترین روش های در مساله پرورش و تربیت ، آسان گیری است. انسان به طور طبیعی در آغاز از هر چیز سخت و دشوار گریزان است. همین مساله موجب می شود تا از امر بگریزد و اشتیاق و علاقه ای به یادگیری و یا عمل به آن نداشته باشد. بسیار دیده شده است که با مواجه شدن از چیزی به وحشت افتاده و از آن بیزار و گریزان شویم. از این رو مناسب است تا در یک فرآیند و با آسان و کوچک کردن آن ، زمینه را برای ایجاد علاقه و اشتیاق و عمل فراهم آورد. تاکید قرآن بر این که اسلام دین سمحه و سهله است و کسی را بر فراتر از توانش تکلیف نمی کند و بار بر دوشش نمی گذارد ( بقره آیه ۲۸۶) و دستور به تخفیف در امور حتی در مساله مجازات ( بقره آیه ۱۷۸) و برداشتن هر امر حرجی و امور عسری ( حج آیات ۷۷ و ۷۸) و آسان گیری در مسایل به جا آوردن نماز شب ( مزمل آیه ۲۰) به عنوان نمونه ها و مصادیق بارز نشان می دهد که در مساله پرورش و تربیت می بایست آسان گیری و برقرار نظمی که آدمی را در یک فرآیند زمانی و طولانی آماده سازد ، دستوری اساسی و بنیادین است . قرآن خود به عنوان بهترین الگو و نمونه تربیتی در بسیاری از مسایل برای آن که جامعه با آموزه های قرآنی و دستوری آشنا و سازوار گردند، به روش فرآیندی در امر آموزش و عمل به قوانین و دستورها رو آورده است که نمونه معروف آن ، مساله بازداشت مردمان از شرب خمر و شرابخواری بود که دریک فرآیند سه زمانه انجام گرفت.
ارایه الگو و سرمشق های عینی و محسوس ، از روش های دیگر تربیتی و پرورش اسلام و قرآن است. قرآن برای هر مساله و مشکلی ، نمونه های تاریخی و عینی و محسوسی را بیان می دارد تا وحشت عمل از آدمی دور شود. آدمی به طور طبیعی وقتی با مساله و مشکلی مواجه می شود ، اگر بداند که گذشتگان و یا افراد دیگری با آن رو به رو بوده و به روش هایی آن را از پیش رو برداشته اند، به خود امید وار می گردد و امکان این که تغییر رفتار دهد و راه مناسب را برگزیند در او تشدید و افزایش می یابد. قرآن در مساله جنگ به جنگاوری ربانیون پیشین و همراهی و همگامی آنان را با رهبران و پیامبران اشاره می کند و می فرماید که آنان چنین کردند و موفق شدند و شما نیز می توانید با پیروی از روش ایشان موفق گردید.( آل عمران آیات ۱۳۶ و ۱۳۷) ارایه الگوی کامل چون پیامبر (ص) خود بیانگر ارزش و جایگاه نمونه های عینی در مساله پرورش و تربیت است. ( احزاب ایه ۲۱) می توان در آیات ۹۰ سوره انعام و نیز ۳۵ سوره احقاف و ۴ تا ۶ سوره ممتحنه و نیز آیه ۱۱ سوره تحریم به نمونه های دیگری از ارایه الگو برخورد کرد.
البته قرآن برای تبیین کامل مساله سرمشق ها و نمونه های عینی به نمونه های دیگری که در جهت خلاف رفته و به جای کمال حقیقی به کمال لایق خود نرسیده اند نیز اشاره می کند که از آن جمله می توان به آیه ۱۱۲ سوره نحل درباره آبادی که راه طغیان پیموده و نعمت های خود را برباد داده اند اشاره کرد.
از دیگر روش های تربیتی ارایه دایم رهنمودها و تکرار آن است ، زیرا انسان گرفتار مساله ای به نام فراموشی است و مسایل را به سرعت به دست فراموشی می سپارد . از این رو یادکرد دایم رهنمودها و راه کار می تواند بسیار مفید و سازنده باشد. ( قصص آیه ۵۱)
اعتدال گرایی و دوری و پرهیز از افراط و تفریط ( اسرا آیات ۲۹ و ۳۸ و فرقان آیه ۶۷ و لقمان آیات ۱۷ ۱۹) ایجاد امید و آرزوهای مفید و سالم ( کهف آیه ۲۶) انذارو ترساندن ( انعام آیه ۱۵ و ۳۰ و ۵۱ و ۱۴۷) بشارت و مژده ( آل عمران آیه ۱۹۴ و بقره آیه ۱۵۵ و ۱۵۷) و بیان تدریجی ( فرقان آیه ۳۲) تبیین علت ها ( لقمان آیات ۱۳ تا ۱۹) تحریک عواطف و احساسات و عفو و گذشت از خطا و اشتباه ( نساء آیه ۹ و نور آیه ۲۲) تشویق ( انعام آیه ۱۴۷) تمثیل (بقره آیه ۲۶ و ۲۶۱) طرح پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب( بقره آیه ۴۴ و ۶۱) قصه و داستان ( اعراف آیه ۱۷۶) محبت ( شعرا آیه ۱۰۶ تا ۱۰۹) ارایه موارد مشهود و نمونه های عینی( بقره آیه ۷۳ و ۷۴) مقایسه ( نساء آیه۹۵) موعظه و پند ( بقره آیه ۶۶) ارجاع به وجدان فردی و جمعی ( بقره آیه ۲۶۷) وعده پاداش( بقره آیه ۲۶۸) ارایه عاقبت و فرجام ( بقره آیه ۲۶۴ تا ۲۶۶) از روش های قرآنی است که می توان بلکه باید از آن در تربیت استفاده کرد. پرداختن به هریک به طور تفصیل در این نوشتار ممکن نیست چنان که برای هر یک از موارد یاد شده می توان آیات بسیار دیگری نیز ردیف کرد.(رجوع کنید به فرهنگ قرآن ج ۷ ص ۴۸۵ تا ۵۲۰)