تدبّر در قرآن از ديدگاه اهلبيت (ع)
امام علىعليه السلام مىفرمايد:
«وَ تَعْلَمُوا القُرآنَ فَإنَّهُ أحْسَنُ الحَديثِ وَ تَفَقِّهُوا فيهِ فَإنَّهُ رَبيعُ الْقُلُوبِ وَاسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإنَّهُ شِفاءُالصُّدُورِ17؛ قرآن را فراگيريد، زيرا قرآن بهترين حرف نو است و در آن انديشه عميق كنيد، زيرا آن بهار قلبهاست و به وسيله نور آن شفا گيريد، زيرا آن شفاى سينههاست.»
همه رواياتى كه كيفيت و آداب تلاوت قرآن، به ويژه با اندوه خواندن قرآن، آرام قرائت كردن و طمأنينه داشتن را بيان مىكنند، خود نوعى سفارش به تدبّر و ارتباط فكرى با مضامين آيات را در خود به همراه دارند؛ چرا كه حالت گريه به خود گرفتن و با تأنّى تلاوت كردن، زمينه تدبّر در مضامين آيات را در دل فراهم مىكند. همان طورى كه عبداللّه بن سليمان مىگويد: از امام صادقعليه السلام در مورد فرمايش خداوند عزّوجلّ «وَ رَتِّلِ الْقُرآنَ تَرْتيلاً»18 سؤال كردم، كه فرمود: اميرمؤمنان علىعليه السلام مىفرمود:
«بَيِّنْهُ تِبْياناً وَ لاتَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ وَلا تَنْثُرْهُ نَثْرَالرَّمْلِ وَ لَكِنْ اِفْزَعُوا قُلُوبَكُمُ الْقاسِيَةَ وَ لا يَكُنْ هَمُّ أَحَدِكُمْ آخِرَالسُّورَةِ19؛ (معناى آيه، آن است كه) آن را خوب بيان كن و همانند شعر آن را به شتاب نخوان و مانند ريگ آن را پراكنده مساز؛ ولى دلهاى سخت خود را به وسيله آن به بيم و هراس افكنيد و همّت شما اين نباشد كه سوره را به آخر برسانيد»
يعنى همّت خود را در تدبّر و تأمّل در آيات و به كار بستن و عمل كردن آنها قرار دهيد، نه اين كه سوره را به آخر رسانيد!
و در جاى ديگر امام صادقعليه السلام در مورد آهسته خواندن، عدم شتاب در قرائت قرآن و توجّه به محتواى آيات، مىفرمايد:
«إنَّ القُرآنَ لايُقرَأُ هَذْرَمَةً وَلكِنْ يُرَتَّلُ تَرْتيلاً فَإذا مَرَرْتَ بِآيَةٍ فيها ذِكْرُ الجَنَّةِ فَقِفْ عِنْدَها وَسَلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ الْجَنَّةَ وَ إذا مَرَرْتَ بِآيَةٍ فيها ذِكْرُ النَّارِ فَقِفْ عِنْدَها وَ تَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ20؛ هر آينه قرآن با سرعت و شتاب نبايد خوانده شود و بايد هموار و شمرده و با آهنگ خوش خوانده شود و هرگاه به آيهاى كه در آن نام بهشت برده شده است، گذر كنى آنجا بايست و از خداى عزّوجلّ، بهشت را بخواه و چون به آيهاى كه در آن ذكر دوزخ است، گذر كنى نزد آن نيز توقّف كن و از دوزخ به خدا پناه ببر.»
و نيز همه رواياتى كه به نحوى قرآن را بهار قلبها، چشمه علم براى علماء مايه حيات و زندگى واقعى قلوب اهلبصيرت و امثال آنها شمردهاند،21 كنايه از سفارش به تدبّر در قرآن كريم مىباشند؛ چرا كه عالمان واقعى و انديشمندان ربّانى هنگام برخورد با آيات الهى به تدبّر و تفكّر پرداخته، راههاى هدايت و سعادت را جستجو مىكنند.
سيره اهلبيتعليهم السلام در قرآن
امامان معصومعليهم السلام هم چنان كه مردم را به تدبّر و تعمّق در آيات قرآن سفارش اكيد مىكنند، خود نيز در آيات آن به تدبّر و دقّت نظر مىپرداختند و در اين راه از خداوند منّان، توفيق طلب مىكردند.
امام صادقعليه السلام قبل از قرائت قرآن، وقتى كه آن را در دست مىگرفتند به خداوند عرض مىكردند:
«خدايا! من شهادت مىدهم اين، كتاب توست كه از نزد تو بر رسولت محمّد بن عبداللّه نازل شده است. و كلام توست كه بر زبان پيامبرت جارى شده است. آن را هادى به سوى خلقت قرار دادهاى و ريسمان متّصل بين خود و بندگانت قرار دادهاى. خدايا! من عهد و كتابت را باز مىكنم.
خدايا! نظر كردنم در قرآن را، عبادت و قرائتم را، فكر و فكر كردنم در آن را عبرتپذيرى قرار ده. مرا از كسانى قرار ده كه به وسيله بيان مواعظ تو در قرآن، موعظه مىپذيرند و از نافرمانى تو پرهيز مىكنند. و هنگام قرائت كردنم، برگوش (دل) من مُهر (غفلت) و بر ديدگانم (قلبم) پرده (جهالت) نكش. و قرائتم را قرائتى كه بدون تدبّر در آن باشد، قرار نده، بلكه مرا طورى قرار ده كه در آيات قرآن و احكام آن تدبّر كنم به گونهاى كه شرايع دينت را اخذ كنم. و نظرم را در آن، نظر غفلت و قرائتم را، بيهوده گويى قرار نده. به درستى كه تو مهربان و رحيم هستى.»22
در روايت آمده است كه امام سجّادعليه السلام هر وقت آيه شريفه «مالك يوم الدّين»23 را قرائت مىفرمود، آن قدر آن را (باتوجّه و تأمّل بسيار) تكرار مىكرد كه گويى نزديك است بميرد (و با مالك حقيقى روز جزا ملاقات كند).24
در سيره امام رضاعليه السلام نوشتهاند كه آن حضرت، شبها در بستر خواب مقدار زيادى قرآن مىخواند و هنگامى كه به آيات يادآور بهشت يا جهنّم مىرسيد، بسيار مىگريست و از خداوند بهشت را مسئلت مىكرد و از آتش جهنّم به او پناه مىبرد.25 همان طورى كه از جمله برنامههاى هر شب آن حضرت هنگام سفر به خراسان را، قرائت و تأمّل در آيات معاد ياد كردهاند.26
ائمّهعليهم السلام قرآن را با لحن و صوت زيبا قرائت مىكردند.27 چرا كه صوت نيكو همراه با طمأنينه، قلب را آماده پذيرش مطالب مىكند و زمينه تدبّر در آيات را فراهم مىكند.
این وبلاگ جهت بسط وگسترش فرهنگ قرآنی وترویج آن ایجاد گردیده است امید است که بتوانیم گامهای موثر در جهت اعتلاء فرهنگ قرآنی برداریم لذا از تمامی شما عزیزان استدعا دارم مرا دراین حرکت خداپسندانه مساعدت ویاری نمایید متشکرم.